Zdobycie Goleniowa

Walki o Goleniów (Gollnow)

Walki o Goleniów w dniach 6–7 marca 1945 roku były częścią większych działań wojennych prowadzonych na Pomorzu Zachodnim w końcowej fazie II wojny światowej. Toczyły się one na wschodnich przedpolach Szczecina w ramach operacji pomorskiej Armii Czerwonej, której celem było przełamanie niemieckiej obrony i dotarcie do Odry.

Według opracowań historycznych w rejonie Goleniowa działały w tym czasie oddziały niemieckiego III Korpusu Pancernego SS, w tym przede wszystkim elementy 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”, które prowadziły działania opóźniające podczas odwrotu w kierunku Szczecina.

W szerszym rejonie walk na Pomorzu Zachodnim znajdowały się również jednostki cudzoziemskich formacji Waffen-SS, m.in.:

• „Langemarck” (flamandzka)

• „Wallonien” (walońska)

• „Nederland” (holenderska)

które w tym okresie wchodziły w skład III Korpusu Pancernego SS i brały udział w walkach na przedpolach Szczecina.

Po stronie atakującej działały wojska sowieckie należące do 2 Armii Pancernej oraz 3 Armii Uderzeniowej, które prowadziły ofensywę w kierunku Szczecina i dolnej Odry.

Źródła:

• Kazimierz Golczewski – Porzucona twierdza. Szczecin 1944–1945

• Ernst Murawski – Der Kampf um Pommern

• Mieczysław Leszczyński – Pomorze 1945

• Dariusz Wybranowski – Udział jednostek cudzoziemskich Waffen-SS…

3–9 marca 1945 – przebieg walk

Sytuacja strategiczna

Walki o Goleniów były częścią dużej operacji Armii Czerwonej znanej jako operacja pomorska (East Pomeranian Offensive), prowadzonej od lutego do kwietnia 1945 roku.

Jej celem było:

• rozbicie niemieckich wojsk na Pomorzu,

• zabezpieczenie północnej flanki ofensywy na Berlin,

• zdobycie Szczecina i osiągnięcie linii Odry.

Na początku marca front przesuwał się szybko w kierunku zachodnim. Po przełamaniu niemieckiej obrony w rejonie Drawna, Choszczna i Stargardu, oddziały Armii Czerwonej zaczęły nacierać w kierunku:

Nowogard – Maszewo – Goleniów – Szczecin.

Przygotowanie obrony

W pierwszych dniach marca 1945 niemieckie dowództwo próbowało opóźnić marsz Armii Czerwonej w kierunku Szczecina.

Goleniów miał znaczenie strategiczne, ponieważ:

• posiadał węzeł kolejowy,

• kontrolował drogi prowadzące do Szczecina,

• znajdował się na osi natarcia wojsk sowieckich.

Miasto było w dużej mierze ewakuowane z ludności cywilnej, a oddziały niemieckie przygotowywały się do obrony.

6–7 marca 1945 – walki o miasto

Po zdobyciu Nowogardu oddziały Armii Czerwonej ruszyły w kierunku Goleniowa.

Walki rozpoczęły się na przedpolach miasta od strony:

• Maszewa,

• drogi na Stargard,

• linii kolejowej prowadzącej do Szczecina.

Oddziały niemieckie prowadziły działania opóźniające, starając się spowolnić marsz Armii Czerwonej.

W obronie miasta brały udział przede wszystkim elementy 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg”, wspierane przez inne oddziały znajdujące się w tym sektorze frontu.

Walki koncentrowały się głównie w rejonie:

• mostów na rzece Inie,

• węzła kolejowego,

• dróg prowadzących do Szczecina.

Zdobycie miasta

7 marca 1945 roku Goleniów został zajęty przez wojska Armii Czerwonej.

Po zdobyciu miasta oddziały niemieckie wycofały się w kierunku zachodnim, na linię obrony prowadzącą w stronę:

Rzęśnicy – Klinisk – Dąbia – Szczecina.

Walki na tym obszarze trwały jeszcze przez kolejne dni.

Skutki walk

Walki o Goleniów spowodowały znaczne zniszczenia w centrum miasta. Część zabudowy została zniszczona w wyniku walk ulicznych oraz ostrzału artyleryjskiego.

Zdobycie miasta otworzyło Armii Czerwonej drogę do dalszego natarcia w kierunku Szczecina i Odry.

 

 

Znaczenie bitwy

Zdobycie Goleniowa miało duże znaczenie operacyjne:

1. otworzyło drogę na Szczecin,

2. umożliwiło rozwinięcie ofensywy w kierunku Odry,

3. rozbiło część obrony III Korpusu Pancernego SS.

W praktyce była to jedna z ostatnich większych bitew na Pomorzu przed walkami o Szczecin i Kołobrzeg.

Cena, jaką obie strony zapłaciły w Gollnow, była bardzo wysoka. Poległo co najmniej 60 czerwonoarmistów. Straty niemieckie na pewno nie były mniejsze.

Centrum miasta zostało w poważnym stopniu zniszczone. Spowodowały to walki w mieście, ostrzał artylerii radzieckiej i niemieckiej oraz celowe podpalenia przez żołnierzy obu stron.

W okresie walk w Gollnow przebywało niewiele ludności. Została ona dwa dni wcześniej ewakuowana w głąb Niemiec lub zbiegła do okolicznych lasów. Dla Niemców okres ten był niewątpliwie koszmarem. Dla około 250 robotników przymusowych oraz około 700 osób pracujących w okolicach Gollnow był to dzień, na który długo czekali – dzień wyzwolenia.

Niewielu wiedziało, że będzie to miasto polskie. Dopiero złożenie przysięgi (pisemnej):

„Pomny dobra Rzeczypospolitej Polskiej, ślubuję, że na powierzonym mi stanowisku urzędowym przyczyniać się będę w mym zakresie działania ze wszystkich sił do ugruntowania wolności, niepodległości i potęgi demokratycznego Państwa Polskiego, któremu wiernie służyć będę. Ślubuję stać na straży Konstytucji z dnia 17 marca 1921 roku oraz praw stanowionych przez Krajową Radę Narodową jako Naczelną Władzę Ustawodawczą Odrodzonego Państwa Polskiego. Ślubuję obowiązki urzędu mego spełniać gorliwie i sumiennie, polecenia mych przełożonych wykonywać dokładnie, tajemnicy urzędowej przestrzegać, a w postępowaniu swoim kierować się zasadami honoru, uczciwości i równości społecznej.”

— przez pierwszego polskiego burmistrza Leszka Szumnego, w dniu 16 maja w sali posiedzeń ratusza w Nowogardzie przed pełnomocnikiem rządu RP na obwód Nowogard Stanisławem Kubikiem, stało się aktem erekcyjnym polskiego Goleniowa.

Szumny przysięgę składał w momencie, w którym w Gollnow przebywało 14 Polaków, nie licząc szabrowników, oraz 6500 Niemców. Po tej przysiędze radziecki komendant miasta wstrzymał dalszy napływ Niemców, tłumacząc, że w mieście nie ma już wolnych mieszkań. Zaczął w ten sposób tworzyć warunki do napływu ludności polskiej.

Jeżeli chodzi o dzisiejsze dywagacje czy było to wyzwolenie czy też zdobycie miasta to sprawa jest jasna – Zdobycie. Miasto zostało przydzielone Polsce na mocy traktatu w  Jałcie i Poczdamie. To wielka trójka zadecydowała o takim a nie innym podziale granic, A my Polacy nie mieliśmy nic do powiedzenia.  Niemniej to ponad 80 lat tworzymy Polski Goleniów i oby pozostało tak na zawsze.

Andrzej Bugajski

Foto:  Przedstawia niemiecki pojazd wojskowy Sd.kfz 7 i 8.8cm armatę przeciw lotniczą prawdopodobnie z dnia 2 lub 3 marca 1945. Na dzisiejszej ul. Mostowej czyli moście nad Iną między ul. Barnima a Szczecińską