Czarnoskóry generał w Polsce w XVIII wieku i pierwszy czarny generał w armii USA

Historia dwóch oficerów i dwóch zupełnie różnych epok

Współczesne debaty publiczne często przedstawiają historię rasizmu w sposób bardzo uproszczony. W wielu komentarzach można spotkać się z przekonaniem, że Europa Środkowa była szczególnie nietolerancyjna wobec ludzi o innym kolorze skóry.

Historia pokazuje jednak obraz znacznie bardziej złożony.

Już pod koniec XVIII wieku w polskiej armii służył oficer o częściowo afrykańskim pochodzeniu, który dosłużył się stopnia generalskiego i dowodził oddziałami wojskowymi. Był nim Władysław Jabłonowski.

Ponad sto lat później w Stanach Zjednoczonych pierwszy czarnoskóry oficer otrzymał stopień generała. Był to Benjamin O. Davis Sr., który został awansowany w 1940 roku.

Porównanie losów tych dwóch ludzi pokazuje nie tylko niezwykłe biografie, ale także ogromne różnice między epokami i systemami społecznymi.

Władysław Jabłonowski – „czarny generał” epoki legionów

Władysław Jabłonowski urodził się 25 października 1769 roku w Gdańsku.

Jego matką była Maria Franciszka Dealire, arystokratka związana z rodziną Jabłonowskich. Ojcostwo chłopca było przedmiotem plotek – według części relacji biologicznym ojcem miał być czarnoskóry lokaj pracujący w domu rodziny. Mąż Marii Franciszki, generał Konstanty Aleksander Jabłonowski, uznał jednak dziecko za własnego syna i zapewnił mu wychowanie odpowiadające pozycji szlacheckiej.

Już w młodości zwracano uwagę na jego wygląd. Miał oliwkową cerę, kręcone włosy i wyraźne rysy twarzy, przez co w otoczeniu nazywano go „Murzynkiem” lub „Czarnym”. Określenia te miały charakter opisowy i funkcjonowały w źródłach historycznych epoki.

Edukacja i początki kariery wojskowej

Ojciec zadbał o staranne wykształcenie syna. Władysław został wysłany do jednej z najlepszych szkół wojskowych w Europie – francuskiej École de Brienne.

Co ciekawe, jednym z jego szkolnych kolegów był przyszły cesarz Francji – Napoleon Bonaparte.

Po ukończeniu szkoły w 1786 roku młody oficer rozpoczął służbę w armii francuskiej w pułku kawalerii Royal-Allemand.

Szybko awansował i już w ciągu kilku lat dosłużył się stopnia podpułkownika.

Powstanie Kościuszkowskie

Gdy w 1794 roku wybuchło Powstanie Kościuszkowskie, Jabłonowski wziął w nim udział jako oficer walczący przeciwko Rosji.

Brał udział m.in. w bitwach:

• pod Szczekocinami

• pod Maciejowicami

• w obronie Warszawy i Pragi

Za swoją odwagę zyskał uznanie przełożonych i współtowarzyszy broni.

Po upadku powstania wielu polskich oficerów udało się na emigrację, aby kontynuować walkę o niepodległość.

Generał w Legionach Polskich

Jabłonowski wstąpił do Legiony Polskie we Włoszech, które powstały u boku armii francuskiej.

W 1799 roku został mianowany generałem brygady Legionów Polskich.

Co ważne – nie był to wyłącznie honorowy tytuł. Jabłonowski dowodził oddziałami legionowymi, walczył w kampaniach włoskich i wyróżnił się w bitwach pod Bosco i Posturaną. W późniejszym okresie został także generałem armii francuskiej i dowódcą 113. półbrygady piechoty.

Tragiczna wyprawa na Haiti

W 1802 roku Napoleon wysłał polskie oddziały na Karaiby, aby stłumić powstanie niewolników na wyspie Saint-Domingue (dzisiejsze Haiti).

Była to jedna z najbardziej tragicznych kampanii w historii Legionów Polskich.

Tropikalne choroby, szczególnie żółta febra, zdziesiątkowały żołnierzy.

Właśnie na tę chorobę 29 września 1802 roku zmarł generał Jabłonowski w miejscowości Jérémie.

Stany Zjednoczone – zupełnie inne realia

Historia czarnoskórych w Stanach Zjednoczonych wyglądała zupełnie inaczej.

Przez ponad dwa stulecia w USA funkcjonował system niewolnictwa rasowego, w którym miliony Afrykanów były traktowane jak własność.

Po wojnie secesyjnej niewolnictwo zostało zniesione, ale w wielu stanach wprowadzono system segregacji rasowej znany jako Jim Crow.

Oddzielne były szkoły, restauracje, transport publiczny, a nawet jednostki wojskowe.

Benjamin O. Davis – pierwszy czarny generał USA

W takich realiach żył Benjamin O. Davis Sr..

Urodził się w 1877 roku w Waszyngtonie. Jego rodzice byli potomkami niewolników.

Karierę wojskową rozpoczął w czasie wojny amerykańsko-hiszpańskiej w 1898 roku.

Przez wiele lat był jednym z zaledwie kilku czarnoskórych oficerów w całej armii Stanów Zjednoczonych.

Mimo ogromnych kompetencji przez dziesięciolecia napotykał bariery wynikające z segregacji rasowej.

Dopiero 25 października 1940 roku został awansowany na stopień generała brygady – jako pierwszy Afroamerykanin w historii armii USA.

Generał w segregowanej armii

Nawet po awansie sytuacja Davisa była wyjątkowa.

Armia amerykańska wciąż była segregowana rasowo, dlatego czarnoskórzy żołnierze służyli głównie w oddzielnych jednostkach.

Davis przez lata pełnił funkcje inspekcyjne i doradcze dotyczące problemów rasowych w armii.

Dopiero po II wojnie światowej, w 1948 roku, prezydent Harry Truman podpisał rozkaz znoszący segregację rasową w amerykańskich siłach zbrojnych.

Dwie biografie – dwa światy

Porównanie historii Władysława Jabłonowskiego i Benjamina Davisa pokazuje ogromną różnicę między epokami.

Pod koniec XVIII wieku oficer o częściowo afrykańskim pochodzeniu mógł w polskich formacjach wojskowych:

• zostać generałem

• dowodzić oddziałami

• uczestniczyć w najważniejszych kampaniach wojskowych epoki

W Stanach Zjednoczonych dopiero w XX wieku czarnoskóry oficer otrzymał stopień generalski – i to w armii, która wciąż była segregowana.

Historia bardziej złożona niż stereotypy

Losy obu generałów pokazują, że historia relacji rasowych w świecie zachodnim była znacznie bardziej skomplikowana niż często przedstawia się ją dziś w publicznych debatach.

Każdy kraj rozwijał się w innych warunkach politycznych i społecznych.

Dlatego zrozumienie historii wymaga spojrzenia na nią w szerszym kontekście – bez uproszczeń i stereotypów. Stereotypów często krzywdzących typu – Polacy to rasiści.

Andrzej Bugajski